यस बहसमा भोला पासवान, डा रामजी राम अन्जु झा र चन्द्रकिशोर सहभागि थिए । नेपालमा रैथाने भाषा विस्तारै लोप हुँदै गएको छ । नेपालमा अहिले १२५को हाराहारीमा जातजाति रहेका छन् । त्यसमध्ये १२३ वटा मात्रै मातृभाषा रहेका छन् । त्यसमा ७१ वटा भाषा संकटमा पुग्ने अवस्थामा रहेको बताइएको छ । संकटाउन्मुख १८, अत्यन्त संकटमा परेका भाषा ७ वटा रहेका छन् । नेपाल सरकारले २०२२देखि २०३२लाई आदिवासी भाषा दशक धारणा ल्याएको थियो । तर, त्यसबाटपनि उपलब्धि हुन सकेको छैन ।

यस विषयलाई समेट्दै ‘रैथाने भाषाको साहित्य’ विषयले समेत प्रवेश पायो । बहसमा मनोज चौधरी, नवीन विभास, प्रतिसरा सायमी, राजु स्याङतान र अभय श्रेष्ठ सहभागि थिए । उनीहरुले अरुको भाषा अपनाउँदै जाँदा आफ्नै भाषा गुमाउनुपरेको अनुभव सुनाए । चितवनको मानिसहरुको बसोवासको इतिहास त्यति लामो छैन । विभिन्न ग्रन्थमा लिच्छिविकालदेखि नै यहाँ मानिस बस्दै आएको बताईएपनि यहाँ प्रजातन्त्र स्थापनाभएपछि नै मानिसको बसोबास उल्लेख्य रुपमा भएको पाईन्छ । अहिले चितवनमा तिव्र सहरीकरण समेत बढ्दो अवस्थामा छ ।

यसलाई समेट्दै चितवनः ‘हिजो, आज र भोलि’ शिर्षकमा बहस चल्यो । पत्रकार रमेशकुमार पौडेलले सहजिकरण गरेको सत्रमा सरस्वती रिजाल, उषा तितिक्षु, प्रभात कुमार जोशीको सहभागिता रहेको थियो । चितवनमा बसोवासको इतिहासका विषयमा उनीहरुले प्रकाश पारे । प्रदीप अन्जानले निर्देशन गरेको नाटक स्वप्नवयान समेत प्रस्तुत गरिएको थियो । महोत्सवको अन्तिम सत्रका रुपमा ६ जना गजलकारहरुले आफ्नो प्रस्तुति दिएका थिए । जसमा २४ वटा गजल प्रस्तुत भएका थिए ।

विमर्श कंडेलले सहजिकरण गर्नभएको गजल बाचन सत्रका मिथिला प्याकुरेल, दिग्गज धौराली, लक्ष्मण संगम, मुक्त उदास, कृष्णप्रसाद अर्याल र इन्दिरा अधिकारीले चार÷चार वटा गजल प्रस्तुत गरेका थिए । यस्तै पहिलो दिन शुक्रवार ८ वटा प्रस्तुती भएका थिए । जसमा नारायणी कला मन्दिरमा लेखक एवम् अध्येता राधा पौडेलको विद्धत प्रवचनबाट सुरु भएको साहित्यिक महोत्सवमा घर गाउँको सिंहदरबार ः कति विकास, कति शासन ?, कृषिमा उद्यमशीलता ः कर्म र मर्म, न्यायको लामो लडाइ, महिलामाथिको हिंसा ः यथार्थ र भाष्य, नदी र भूमिगत जलाधारको दुर्दशा, यौनिक अल्पसंख्यक समुदाय ः अस्तित्व र आत्मसम्मानको खोजी विषयमा छलफल भएको थियो ।

सशस्त्र युद्धमा बेपत्ता पारिएका नागरिकको सम्झनामा थाहा ? नाटकसमेत प्रस्तुत गरिएका थिए । पहिलो दिन ८ वटा सत्रमा ३० जना वक्ताहरुले बहस र विमर्शका थिए । २३ कविले कविता वाचनसमेत गरेका थिए ।