यसले पारिवारिक दूरी, भावानात्मक दूरी त टाढा बनाएको छ नै आर्थिक गतिविधिसमेत ध्वस्त बनाएको छ । यी घटना यस समयका लागि प्रतिनिधि घटना मात्रै हुन् । पारिवारिक र सामाजिक दूरीको पीडाले त होला सयौं किलोमिटर पैदल हिँडेर आफन्त परिवार भेट्ने आशमा साता दिन निद्रा र भोक खपेर पाइला चालिरहेका छन ती बटुवाहरू पनि ।
यसले आर्थिक, सामाजिक क्षेत्रमा त गहिरो असर पुर्याएको छ नै भावनात्मक सम्बनधमा समेत दरार ल्याइदिएको छ । वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, भरतपुरका मानवशास्त्रका प्राध्यापक शिरोमणि पराजुली लकडाउनले परिवारकै सदस्यभित्र असर नपुर्याए पनि नातागोता सम्बन्धमा भने असर पुग्दै गरेको दाबी गर्छन् । “यसले सामाजिक दूरी त बढाइदियो बढाइदियो,” उनी भन्छन्, “नेपाली संस्कृतिलाई समेत धमिल्याइदियो ।” उनका अनुसार कोरानाको त्रास र यसको मनोवैज्ञानिक त्रासका कारण मानिसलाई बढी व्यक्तिवादी र स्वार्थीपनाबाट ग्रसित बनाएको छ । यसले सामाजिक संरचना, सामीप्यता र मानवीय भावनामा समेत नराम्ररी चोट पुर्याइदिएको छ । त्यसैले आफ्नै घरका सदस्यहरूसँग पनि डराउनुपरेको छ, आफ्नै आफन्त बिरामी हुँदा पनि भेट्न नमिल्ने बनाइदिएको छ आफ्नै छिमेकी, नातेदारको मृत्यु हुँदा पनि मलामी जान रोक लगाइएको छ ।

सोही क्याम्पसका समाजशास्त्रका प्राध्यापक होमनाथ अधिकारी भने यसले हालको समयमा केही सामाजिक असन्तुलन र दूरी बढाए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले असर नपुर्याउने दाबी गर्छन् । यसले आर्थिक रूपमा त ध्वस्त त बनाइदियो तर सामाजिक दूरी नाता सम्बन्धमा भने त्यति असर गर्दैन । भूकम्पमा पनि एक किसिमको सामाजिक र भावनतात्मक सम्बन्धमा तरंग ल्याइदिए पनि यो विस्तारै उही स्थितिमा पुनःस्थापित हुन पुग्यो । उनका अनुसार नेपालीको स्वभाव र बानी नै भइसक्यो जस्तोसुकै दुःख पनि खेप्न सक्ने अनि बिर्सन पनि सक्ने ।

सूचना प्रविधिको विकासले पनि भौतिक दूरी छोट्याइदिएको उनको तर्क छ । तर विश्वका विकसित त सम्पन्न राष्ट्रहरूमा समेत भौतिकवादी समाजप्रति अहिले चर्को वितृष्णा उत्पन्न भएको छ । त्यसैले त इटलीका सहरका सडकहरूमा मानिसहरू सडकमै पैसा फ्याँकेर निराशापन जनाए । यति मात्र होइन संसारका बलबान र धनाढ्य व्यत्तित्वलाई पनि कोरोनाले छोडेन । आखिर उनीहरूको पैसा कोरोनाको अघि कामै लागेन । त्यसैले पूर्वराष्ट्रपति, निर्देशक, चिकित्सकलगायतले पैसा भएर पनि मृत्युवरण गर्नुपर्यो ।

यति मात्र होइन मानिसलाई लकडाउन लामो र अनिश्चित घरबसाइँले एक त अल्छी बनाइदिएको छ । चिया खाएर भेट्ने संस्कार अहिले फोन र इन्टरनेटले प्रतिस्थापित गरिदिएको छ । अझ भनौैं मानिसलाई सामाजिक सञ्जालले कुलतमा फसाइदिएको छ । कारागारमा त निश्चित समय कैद अवधि पहिल्यै तोकिन्छ तर लकडाउनको अनिश्चिताले मानिसलाई बेचैनी, चिन्ता र निराशासमेत थपिदिएको छ ।

भरतपुर अस्पतालका मानसिक रोगका चिकित्सक सुनील शाह लकडाउनको प्रभावले मानिसलाई दीर्घकालीन रूपमै मानसिक असर पुर्याउने र यसको संख्या ह्वात्तै बढ्ने अनुमान गर्छन् । “कोरोनाको त्रास र बन्दाबन्दीको असर एकातिर छँदै छ अर्को मानसकि त्रास भनेको आर्थिक संकट हुनेछ,” उनले भने । उनका अनुसार मानिसमा घरमै बन्दाबन्दीमा बस्नुपर्दा मानिसमा निद्रा नलाग्ने, छटपटाउने, रिस उठ्ने, एकोहोरो हुने, बर्बराउने समेत लक्षण देखिसकेको बताउंँछन् ।

अस्पतालमा अहिले मानसिक रोगीका लागि ओपीडी बन्द गरिए पनि दैनिक ५ देखि १० कलसम्म मानसिक बिरामीको फोन आउने गरेको शाह बताउंँछन । उनका अनुसार यसको एउटै उपाय हो, सकारात्मक सोच, धैर्य र दैनिक सिर्जनात्मक काममा बढी अभ्यस्त हुनुपर्छ । आर्थिक क्षतिको विखण्डतालाई क्रमशः सुधार गर्दै जान सकिएला तर सामाजिक क्षतिको परिपूर्ति कसरी गर्ने विषयमा कसैले अनुमान गर्नै सकेका छैनन् ।